YakA�n tarihten bir kesit

NATO

Dün A�A�kan Ukrayna Nato’ya üye olmak istiyor haberini gA�rmüAYsünüzdür.A�Daha A�nce de 90’lar ve 2000’lerde Rus-ABD iliAYkisine deAYindiAYim zamanlar oldu. Ancak NATO konusu gerA�ekten önemli ve bilmemiz gereken bir nokta. Tam olarak anlamak iA�in de 1989-90 yA�llarA�nda neler olup bittiAYini bilmemiz gerekiyor. 1989 AralA�AYA�nda Malta Zirvesinde SSCB DoAYu Avrupa’da güA� kullanmayacaAYA�nA� ABD ise geliAYmelerden “faydalanmayacaAYA�nA�” aA�A�kladA�.

“SavaAY kitabA�nA�n birinci sayfasA�nA�n birinci kuralA�; asla Moskova’ya yürüme, ikinci kuralA�; asla A�in’e kara ordusu ile girme” A�A�2. Dünya SavaAYA�’nA�n en büyük A�ngiliz generallerinden Montgomery

Azubat 1990 yA�lA�na girdiAYimizde ben Robert Kolej’in bahA�esinde koAYuAYtururken Avrupa’da soAYuk savaAYA�n artA�k bittiAYi netleAYmiAYti. Yerine koyulacak düzende ise Bonn ve Washington birleAYmiAY bir Almanya’nA�n merkez olmasA� konusunda anlaAYmA�AYtA�. Ancak ekonomik zorluklar yaAYadA�AYA� bilinse de SSCB halen çok büyük bir güA�tü ve D. Almanya’da 380K askerle pratikte 1945 zaferi neticesinde de teoride iAYgalci bir güA� olarak sA�z sA�yleme hakkA�na sahipti. ABD ve Almanlar SSCB’nin geri A�ekilmesini ama NATO’dan benzer bir beklenti içinde olmamasA�nA� talep ediyordu.

Bugün bildiAYimiz kadarA� ile 9 Azubat 1990’daA�A�ABD’yi temsilen DA�AYiAYleriA�BakanA�A�Baker Moskova’da gA�rüAYtüAYü Gorbachev’e “BileAYik bir Almanya’yA� her türlü ittifak dA�AYA�nda ve ABD askeri olmadan mA� gA�rmek istersiniz yoksa NATO’ya baAYlA� ve NATO’nun daha fazla geniAYlemeyeceAYi bir ortamda mA�?” sorusunu sordu ve Gorbachev’den “NATO’nun daha fazla geniAYlemesi kesinlikle kabul edilemez” cevabA�nA� aldA�.

DA�nemin B. Almanya AYansA�lyesi Kohl ve dA�AY iAYleri bakanA�A�A�Hans-Dietrich Genscher’in de SSCB dA�AYiAYleri bakanA� ve daha sonra Gürcistan’A�n baAYkanA� olacak Eduard Shevardnadze’ye “NATO doAYruya yayA�lmayacak” dediAYini okuyoruz(daha sonra Alman arAYivlerinden bu gA�rüAYmeler yayA�nlandA�).

Bu teminatlar karAYA�lA�AYA�nda da Gorbachev’in birleAYmeye A�AYA�k yaktA�AYA� yazA�lA�yor.A� Ertesi gün haberlerin nasA�l yankA� bulduAYunu NYT’den okuyabilirsiniz.A�A�lk sayfanA�n yarA�sA�ndan itibaren konu tamamen NATO etrafA�nda dA�nüyor.

Gorbachev daha sonra anA�larA�nda ve rA�portajlarA�nda Baker’A�n kendisine “a�?Look, if you remove your troops and allow unification of Germany in NATO, NATO will not expand one inch to the east/ Birliklerinizi A�eker ve NATO AYemsiyesinde birleAYmeyi onaylarsanA�z NATO doAYuya doAYru bir inch bile yayA�lmayacaktA�r” dediAYini sA�yledi. Ancak dikkat ederseniz AYu ana kadar yazA�lA� bir anlaAYma veya metin yok.

A�SSCB’nin A�A�kmesi:Rebus Sic Stantibus/KoAYullar DeAYiAYtiAYi Taktirde

BatA� ortada yazA�lA� bir anlaAYma olmadA�AYA�nA� ve yayA�lmanA�n ABD inisiyatifi ile deAYil aksine DoAYu Avrupa’nA�n talebi ile olduAYunu sA�ylüyor. DahasA� 1990 yA�lA�nda VarAYova PaktA�’nA�n hayatta olduAYunu ve zaten NATO’nun doAYuya doAYru geniAYlemek gibi bir alternatifi bulunmadA�AYA�ndan bu konuda bir sA�z verilmiAY olmasA�nA�n da mümkün olmadA�AYA�nA� savunuyor.A�NATO’nun bu konuda aA�A�klamasA�A�AYuradan okunabilir. Ancak resmi bir kurum olduAYu iA�in ben yorumsuz paylaAYA�yorum. Rusya ise Napolyon’un 700bin AlmanlarA�n ise 5 milyon asker ile giriAYtiAYi saldA�rA�larA� unutmuyor. Ukrayna’nA�n NATO’ya kA�sa vadede girmesini zaten mümkün gA�rmüyorum ama okuduAYum kitaplar ve dokümanlardan A�A�kardA�AYA�m sonuA� buna asla izin de verilmeyeceAYi.

Putin’in kullandA�AYA� “Novorossia” kelimesi, ayrA�lA�kA�A�larA�n esir askerleri teAYhir etmesi… Tarihin bu kA�sa A�zetini bilmeden Rusya’nA�n neleri gA�ze alabileceAYini veya Ukrayna’da neler olabileceAYini anlayabilmek zor.

Konuya iliAYkin incelenebilecek iA�erikler:A�

Azant Manukyan

Müdür | Uluslararası Piyasalar Hisse Senetleri ve Türev

Nice Yıllara FED

A�nce FEDa��in kararA�na kA�saca deAYinmek istiyorum. TaperingA� ve 4 trilyon dolarlA�k bilanA�osu arasA�nda asA�l tartA�AYmamA�z gereken konu flow mu stock mu konusu olmalA�dA�r. Yani FED’in alA�mlarA� mA�, yoksa FED’in bilanA�o büyüklüAYü mü etkili oluyor. 1911 yA�lA�nda Irving Fisher The Purchasing Power of Money, its Determination and Relation to Credit, Interest and Crises adlA� kitabA�nda bugün MV=PQ olarak bilinen denklemi oluAYturan isimdir. Yani M= dolaAYA�mdaki para, V= dolaAYA�m hA�zA�, P= fiyatlar ve Q= iAYlem miktarA�. Azimdi bir gA�rüAYe gA�re M’nin yeterince büyük olmasA� yeterlidir, diAYer gA�rüAYe gA�re ise tam iAYlemeyen bir piyasada FED’in varlA�k alA�mlarA� daha önemlidir. Ben stock yani bilanA�o büyüklüAYünün daha önemli olduAYunu düAYünüyorum. Yani FED gaz pedalA�na artA�k daha fazla basmayacak ancak cruise control kullanacak yani sabit duracak.

23 AralA�k 2013 FEDa��in 100. YA�lA�nA� doldurduAYu tarih. DünyanA�n ilk Merkez BankasA� olarak kabul edilebilecek yapA�, bilinenin aksine Bank of England deAYil Wisselbank’tA�r. Bank of Amsterdam olarak bilinen bu bankanA�n ilginA� bir hikayesi var. A�steyen Wikipediaa��dan kolaylA�kla ulaAYabilir. Benim iA�in önemli olan bu banka ilk kurulduAYunda paranA�n sadece a�?saklandA�AYA� bir yapA�yaa�? sahiptir ve iAYin sonunda fiat money kavramA� yani iA�sel deAYerinden daha fazla deAYere sahip olma kavramA�nA�n da net bir AYekilde doAYduAYu yerdir. FEDa��in kuruluAYu 1913 tarihinde olsa da ABDa��de Merkez BankasA� deneyimi 1791 tarihinde baAYlar. Ancak daha A�ncesinde ABDa��nin kurucularA�ndan Jefferson ve Hamilton arasA�nda ülkenin finansal sistemi ve Merkez BankasA�nA�n gerekliliAYi üzerinde ciddi tartA�AYmalar yaAYanmA�AYtA�r. SavaAY sonrasA� borA�lar üzerine A�A�kan tartA�AYmanA�n ardından Hamilton ulusal bir banka kurulmasA� yA�nünde gA�rüAY bildirdiAYi Report of the Secretary of the Treasury on the Public Credity A�belgesinde argümanlarA�nA� AYu AYekilde sA�ralar: a�?DoAYru AYekilde kullanA�lan borA� a�?paranA�na�? yapmasA� gereken her iAYi gA�rür. Ortada daha büyük bir sermaye olduAYundan ticaret geliAYir, tarA�m ve imalat desteklenmiAY olur ve likiditeyi artA�rA�m verimli kullanA�ldA�AYA�ndan genel faiz oranlarA�nA� düAYürür.a�? BaAYkan Washingtona��un da konuya sA�cak bakmasA� ile diAYer cephenin lideri Jefferson Opinion on the Constitutionality of Establishing a National Bank adlA� karAYA�t gA�rüAYünde A� bir Merkez BankasA�nA�n yetkileri itibarA� ile kongrenin bile üzerinde olacaAYA�nA� ve bA�yle bir durumun ülkede ayrA�calA�klA� bir kesimin doAYuAYuna neden olacaAYA�nA� savunmuAYtur . A�A� AzavaAYta olduAYu gibi burada da tarA�ma dayalA� Güney ve sanayileAYen Kuzey arasA�nda ekonomik A�A�kar A�atA�AYmasA� vardA�r. Zira tarA�ma baAYA�mlA� eyaletler mevsimsel olarak dalgalanan kredi taleplerinde kontrolün bankalara bA�rakA�lmasA� fikrine her zaman muhalefet etmiAYtir. SonuA� olarak 25 Azubat 1791a��de First Bank Of United States 20 yA�llA�k bir süre iA�in kurulmuAY ardından Second Bank of United States o dA�nemin BaAYkanA� Andrew Jackson tarafA�ndan süresi uzatA�lmadA�AYA�ndan tarihe karA�AYmA�AYtA�r.

1873 ve tamamen J. P. Morgana��A�n kiAYisel aAYA�rlA�AYA� ile A�A�zülen 1907 krizinden sonra ABDa��nin elitleri ve politikacA�larA�n büyük kA�smA� artA�k bir merkez bankasA�nA�n kaA�A�nA�lmaz olduAYunu düAYünmeye baAYlar. J.P. Morgan bu kriz sA�rasA�nda tüm bankacA�lar (ve ayaAYA�na A�aAYA�rdA�AYA� Hazine BakanA�nA�) ofisinde toplamA�AY, krizin bir likidite mi yoksa batA�k (liquidity-insolvency) banka krizi mi olduAYunu araAYtA�rmA�AY ardından gerekli likiditeyi saAYlamA�AYtA�r. PiyasayA� sakinleAYtirmek iA�in a�?aA�A�AYa satan borsacA�larla daha sonra hesaplaAYacaAYA�nA�a�? da aA�A�kA�a sA�yleyerek bu grubun A�nüne geA�miAYtir. 1908a��de SenatA�r Aldricha��in baAYkanlA�AYA�nda bu krizi araAYtA�ran komite bir MBa��nin eksikliAYini tespit eder. Ancak A�nceki A�rneklerin aksine bu banka tek bir merkezde olmayacak ve yA�netimde iAY adamlarA�, bankacA�lar ve politikacA�larA�n atayacaAYA� isimler olacaktA�r. SenatA�r Aldricha��in ilk tasarA�sA� kabul edilmez. Ancak birkaA� yıl sonra verilen tasarA� kA�l payA� kabul edilecektir. A�yle ki Missouri senatA�rü James A. Reed sayesinde kabul edildiAYi iA�in Missouri 2 Federal Rezervine sahip tek eyalettir. 12 merkez bulunmasA�nA� isteyen diAYer bir senatA�r Glassa��in seA�im Bölgesinin baAYkenti Richmond da sadece bu nedenden dolayA� FEDa��e ev sahipliAYi yapar. FED 1913a��te enflasyon ve işsizlikle savaAYmak iA�in kurulmamA�AY sadece banka krizlerini yumuAYatmak ve likidite saAYlayA�cA�sA� olmak iA�in var edilmiAYtir. YukarA�da bahsettiAYim neden ve kaygA�larla da A�zeldir. Ne politikacA�lar, ne iAY adamlarA� ne de bankacA�lara aittir. FED’in sahibi kim konusu heyecanlA� ve rating getirdiAYinden biraz daha devam etmek istiyorum. Her bA�lgede hissedarlar yA�netim kurulunun 9 üyesinden baAYkan da dahil olmak üzere 6’sA�nA� seA�er. Azimdi heyecanlA� kA�sma geliyorum, FED’in bankacA�lA�k karteli tarafA�ndan kontrol edildiAYi bA�lümüne. NY FED, büyükten küA�üAYe olmak üzere,A� 1983 tarihli bir A�alA�AYmaya gA�re (doAYruluAYu elbette tartA�AYA�lA�r, A�alA�AYma FED dokümanlarA�na dayandA�AYA�nA� iddia ediyor) bir kA�smA� bugün satA�n alA�nmA�AY ve birleAYmiAY olan AYu bankalara aittir:A�Citibank, Chase Manhatten, Morgan Guaranty Trust, Chemical Bank, Manufacturers Hanover Trust, Bankers Trust Company, National Bank of North America, and the Bank of New York . O tarihte bu bankalarA�n hissesi 63%yi buluyordu. Bu bankalarA�n hissedarlarA�na baktA�AYA�nA�zda ise bazA� AvrupalA� (Londra) isimler ve bA�yle yazA�larA�n olmazsa olmazA� Rothschild A�A�kar. FEDa��in kendi aAYzA�nda FEDa��in yapA�sA� AYu AYeklidedir:A�FED hisseleri konusunu biraz daha detaylandA�rmam gerekirse AYunlarA� sA�yleyebiliriz. 12 BA�lgesel FED vardA�r ve üye bankalar bu FED’lerin sahibidir.A�Hisseler satA�lmaz, trade edilemez ve teminat olarak kullanA�lamaz (tam doAYru olmasA� iA�in max 25KlA�k miktar satA�labilir ama oy hakkA� yoktur). SA�z konusu bankalara 6% temettü A�denir. A�rneAYin geA�tiAYimiz aylarda FED’in karA�ndan ve bunun Hazineye transferinden bahsetmiAYtim. Bu kardan temettü de A�dendi (1.5 bn dolar).

Tabii FED’den bahsederken Nelson Aldrich veA� Jekyll AdasA� toplantA�larA� ile Titanic buz daAYA�na A�arptA�AYA�nda “iA�kime buz istemiAYtim ama bu biraz abartA�lA� oldu” dediAYi rivayetA� edilen Astor ve Guggenheim, Strauss gibi FED (aslA�nda Aldrich Act olacak) karAYA�tA� elitlerin “A�ldürülmesi “(bir de J.P. Morgan’A�n gemide A�zel süiti olduAYunu ancak Fransa’da kalmayA� tercih ettiAYini ve Vanderbit’in de gemiye binmediAYini sA�ylersem tadA�ndan yenmez) gibi konulara deAYinmeden olmaz. Ama ben o dA�nemde yaAYayan yani bir merkez bankasA�z hayatA� bile muhalif politikacA�larA�n cümlelerini paylaAYmak istiyorum:

Some people think that the Federal Reserve Banks are United States Government institutions. They are private monopolies which prey upon the people of these United States for the benefit of themselves and their foreign customers; foreign and domestic speculators and swindlers; and rich and predatory money lenders.a�? Bu sert kelimeler Temsilciler Meclisi BankacA�lA�k ve Para komitesi baAYkanA� ve FED muhalifi Louis Thomas McFadden’a aittir.

FED’in kuruluAYuna muhalefet eden bir diAYer isim de 1907-1917 yA�llarA� arasA�nda Temsilciler Meclisi üyesi ve ünlü havacA� Charles Lindbergh’nA�n babasA� C. August Lindbergh’dir. A�yle ki FED üyeleri Warburg ve (FED’in 2. baAYkanA� olacak) Harding’in anayasayA� deAYiAYtirme suA�undan yargA�lanmasA� iA�in A�nergeler vermiAYtir. Lindbergh’e gA�re “This [Federal Reserve Act] establishes the most gigantic trust on earth. When the President Woodrow Wilson signs this bill, the invisible government of the monetary power will be legalized….the worst legislative crime of the ages is perpetrated by this banking and currency bill

YazA�yA� günümüzden önemli bir ismin merkez bankalarA� ile ilgili gA�rüAYü ile bitirmek istiyorum. BakA�nA� FED baAYkanA� Paul Volcker A�ne diyor: a�?Indeed, to someextent, central banks were looked upon and created as a means of financing the government, which I do not think people have in mind when thinking about central banking today. The Federal Reserve itself was not established until 1913; the Bank of Italy, later than that; the Bank of Switzerland, not much before that; the Bank of Canada, in the 1930sa��… And if you say a central bank is essential to a market economy, I have to ask you about Hong Kong, which has no central bank at all in the absolute epitome of a free market economy. Yet it does quite well in terms of economic growth and stability. So the question remained in my minda��.. There are other potentially more effective ways to get a handle on inflation than a central bank. A central bank might be attractive to those here, many of whom are central bankers. But it is not the only way you can deal with inflation. In fact, as you well know, a central bank can become an engine of inflation rather than the reverse.a�?a�?

Komplo teorilerinden, müdahalesiz bir piyasa hayal edenlerden veya MB’leri olmazsa olmaz kabul eden hangi gA�rüAYten olursanA�z olun FED sA�ra dA�AYA� bir vakadA�r. 100. yA�lA�nA� kutlayan bu kurumun bir 100 yıl daha yaAYayacaAYA�ndan AYüpheliyim ancak A�nümüzdeki 5 yıl içinde çok daha A�nem kazanacaAYA�ndan ve geliAYmelerin tam merkezinde olacaAYA�ndan hiA� AYüphem yok. A�ünkü muazzam bir deAYiAYim dA�nemine giriyoruz.

Azant Manukyan

Müdür | Uluslararası Piyasalar