Gölge Bankacılık Nedir?

Aslında bu deyim sıradan yatırımcının hayatına 2008 krizi ile girdi. Gölge bankacılıktan ziyade o zamanlar popüler terim SIV olmuştu. Şimdi Çin’le beraber gölge öne çıkıyor. FSB 2012 yılında  “olağan bankacılık sistemi dışında aktör ve faaliyetlerle yapılan kredi aracığı” olarak tanımlamıştı. Standart bankacılık, yani mevduat toplama ve kredi verme, veya sigortacılık işlemleri dışında yapılan örneğin banka iştirakleri üzerinden depozito ve kredi işlemleri, teminatlandırmalar, OTC işlemler, SIV’ler üzerinden seküritizasyonlar vs bu tanıma giriyor. Bu tanımı da IMF’in Şubat 2014 tarihli bir çalışmasından aldım.

Gelelim ana akım yatırım bankalarının dışında daha tarafsız çalışmalar üzerinden Çin gölge bankacılığına bir girişe. Öncelikle 10 sene önce tamamen banka kredileri üzerinde dönem sistemde artık kredilerin payı 50%lere gerilemiş durumda. Bilanço dışı finansman teknikleri, Çin özelinde konuşursak trust kredileri, şirketler arası krediler vs ilk ekte gördüğünüz üzere 30% paya çıkmış durumda (kaynak CEW).

Rakamların güvenilirliği tartışılır olsa da PBOC’nin sağladığı veri ve dağılımları burada görebilirsiniz. 2. ek görsel olarak durumu sunuyor. Shanghai’da GB’nin payı 46% olurken Tibet (hadiii) 45%, Heilongjiang 45% Guizho 42% ve Yunnan 42% şeklinde gidiyor.

Peki  Çin’de bahsi geçen Trust ürünler nedir? Genelde belli bir eşiğin üzerinde varlığa sahip yatırımcılara sunulan ve taban bir büyüklüğü olan bir nevi nitelikli kişilere veya şirketlere özel bono tipi ürünlerdir diyebiliriz. Faiz getirileri 10% ve üstü olduğundan standart mevduatlara (normal mevduat getirisi 3%)  göre çok daha fazla talep görmektedir. Fonlar çeşitli endüstrilerde yatırımlar kadar yerel hükümet projelerinin de fonlanmasında kullanılıyor.

Geçen yıl örnek verdiğim Golden Elephant tarzı wealth management ürünleri (özel bankacılık ürünleri diyelim) ise daha perakende ürünler ve genelde banka bilançolarında ve yine genelde büyük ölçüde banka garantileri ile destekleniyor. Dolayısı ile yatırımcı kitlesi ve bir defaultun sonuçları açısından Trust ve WMP ayrı kefelere koyulmalı.

Trustlerın ulaştığı büyüklükle ilgili pek çok rakam duymuş olabilirsiniz. Resmi istatistiklere göre ise büyüklük 10.9 trilyon Yuan. Ancak detaylara baktığınızda bunun yarısı yani 5.2 trilyonluk kısmı yatırım amaçlı.

Bankaların hangi koşullar altında bu ürünlerden sorumlu olduğu önemli. Zira hatırlarsanız ICBC geçtiğimiz aylarda sorumluluk (Credit equals gold #1 Collective Trust Product) taşımadığını ifade etmişti. Bankalar sadece ürünün dağıtımına aracılık yapıyorlarsa sorumlu değiller. Ancak önceki örnekteki gibi collective değil de single trust product tarzı (kredi sekuritizasyonunda kullanılıyor) bir üründe sorumluluk taşıdıkları var sayılıyor (bu iki ürün arasında banka ve şirketin aldığı ücretler de çok farklı). Şayet Trust finansal piyasalara yatırım yapmış ise kesinlikle yatırımcısı sorumlu tutuluyor. Diğer vakalar ise gri bölgede kalıyor. Bu vakada Trust’ın 3 bn yuan kredi sağladığı Kömür şirketi batınca Trust katılımcılarının akıbeti tartışma konusu olmuştu.

Bir sonraki yazıda bu ürünlerin sistemdeki yerine değineceğim. Ancak Çin ekonomisinde “trust” konusu bir sonuç ekonominin sorunu çok daha temel.

Şant Manukyan

Müdür | Uluslararası Piyasalar

Çin’de Gölge Bankacılık

“Gölge Bankacılık” ABD’de Lehman ile başlayan krizin ardından finans piyasasının gündemine oturdu. Genel olarak gölge bankacılık sistemi; tam anlamıyla banka konumunda bulunmayan ve bankacılık düzenlemelerine tabi olmadığı için denetlenemeyen fakat aynı zamanda ticari bankaların sağladığı hizmetlere yakın hizmetleri sağlayabilen kurumların faaliyetleri anlamına geliyor. Gölge bankacılığın Çin’de tehlikeli bir hal almaya başladığı yorumları ve ABD benzeri bir krize zemin hazırladığı haberleri sıcak konular arasına girmeyi başardı. Özellikle 20 Ocak tarihinde açıklanan gayri safi yurtiçi hasılanın 7,7% oranında artış göstererek bir önceki dönemin altında kalmasıyla Çin’de yeni dengelerin nasıl olacağı konuşulmaya başlandı. Gölge bankacılığın Çin’de ortaya çıkan hali daha çok kurumların servet yönetimi amacıyla topladıkları paraları kredi vermeleri olarak görülüyor.

Dünya çapında gölge bankacılığın net boyutları bilinmese de tahminler oldukça etkileyici. Örneğin Finansal İstikrar Kurulu, 2012 yılsonu itibariyle işlem hacmini 70 trilyon dolara yakın olarak tahmin ediyor. 2013 yılında yayınlanan raporunda ise toplam finans sektörünün yaklaşık 25%’ine eşit olduğunu yeniliyor. Çin’e bakarsak; Fitch ve JP Morgan gölge bankacılık hacmini 2012 sonu itibariyle 6 trilyon dolara yakın tahmin ediyor. Çin Sosyal Bilimler Akademisi ise 2012 sonunda gölge bankacılık sektör büyüklüğünün ülke GDP’sinin 40%’ına ulaştığını söylüyor.  Aynı zamanda gölge bankacılık büyüme hızı, bankacılık sektörü büyüme hızını ikiye katlamış durumda. S&P raporuna göre de Çin’de gölge bankacılığın sağladığı krediler 2010 yılı sonundan 2013 yılına kadarlık dönemde 34% oranında hızla artış gösterdi.

Sistemdeki önemli nokta gölge bankacılık içindeki kurumların ellerinde tuttukları varlıkların bankalara göre çok daha az likit ve riskli aynı zamanda da çok daha uzun dönemli olması. ‘The Economist’ dergisi Haziran ayında yayınladığı detaylı çalışmasında Çin bankacılık sistemi ile alakalı çarpıcı bir gerçeği gözler önüne seriyor; araştırmaya göre devlet bankaları tarafından kredi talepleri reddedilen Çin’deki küçük kurumlar hayatta kalabilmek için 20-24% oranında faiz ödemeye gönüllü oluyorlar; bu veri de bizi Çin bankacılık sisteminin yapısal sorunlarına götürüyor. Ülkenin bankacılık yapısına büyük kuruluşlar hakim ve bu bankalar daha çok büyük ve risksiz şirketlere kredi vermeyi yeğliyor. ABD gibi ülkelerde küçük bankalar büyük bankaların liginde olmayan bu boşluğu doldursalar da Çin’ de böyle bir sistem ‘henüz’ yok.

Çin gölge bankacılık düzenlemeleri için adımlar atmaya başladı; zaten çok önceden uyarı sinyalleri almışlardı; örneğin Moody’s 2013 yılı raporunda Çin için ‘gölge bankacılık sistematik riskler yaratıyor’ şeklinde uyarısını yapmış. Çin Sosyal Bilimler Akademisi uzmanları da maliye piyasasında talebi yumuşatarak gölge kredi işlemleri ile mücadeleyi arttırmanın şart olduğunu söylemişti. Çin tarafından atılan adımlar henüz net olarak paylaşılmasa da Ocak ayı başında basında yer alan haberlerde bankacılık sektöründe daha büyük bir denetim mekanizması oluşturulması ve gölge bankaların denetlenmesi öngörülüyor. Ayrıca Çin’de finans sektörünün genişletilmesi ve bu alanda rekabetin artırılması planları çerçevesinde bu yıl 5 yeni özel banka açılması tasarlanıyor. Gölge bankacılık ile savaşta kararlı olduklarını bu haberlerin hemen ardından zaten gördük; ‘Credit Equals Gold #1 Collective Trust Product’ isimli yatırım fonunu Commercial Bank of China’nın kurtarmayacağını açıklaması ile Çin’de ilk defa bir fon kurucusu olduğu banka tarafından kurtarılmıyor. Fonun batış hikayesinin arkasında ise ‘Shanxi Zhenfu Energy’ isimli şirkete verdiği 3 milyar Yuan krediyi geri alamaması yatıyor.

Çin tarafındaki ikilemde ise aynı zamanda gölge bankacılığın ülke ekonomisine yararlar getirdiğine de işaret ediliyor ve gölge bankaların, mali kalkınmanın ve yeniliklerin önlenemez sonucu olduğu belirtiliyor. Gölge bankacılığın engellenmeye çalışılmasının Çin ekonomik büyümesi üzerinde negatif sonuçlar yaratacağı görüşünü savunanlar da az sayıda değil…

Seyran Onay

Uzman Yardımcısı | Uluslararası Piyasalar – SGMK ve FX