Sistem Nasıl Çalışıyor-1

AltA�n StandardA� GerA�ekte NasA�l A�alA�AYA�r?

Bu ilk bA�lüm, A�nümüzdeki günlerde günümüz ve yakA�n geleceAYi yazacaAYA�m. Nixon Azoku uzun süren dengesizliklerin bir anda sona erdirilmesi olduAYu gibi A�nümüzdeki dA�nemde dolarA�n aAYA�rA� kuvvetlenmesi benzer bir adA�ma neden olacak. En büyük sorun QE’nin para basma, kredinin mevduattan geldiAYi, altA�n sisteminin altA�n kadar para vs. sanA�ldA�AYA� bir ortamdan geA�iyor olmamA�z.

Dünya gA�rünürde yavaAY, sA�radan insan iA�in hissedilmeyen ama geri planda hA�zla yeni bir para sistemine doAYru yol alA�yor. Akademik yayA�nlar, bir anda ortaya A�A�kan bitcoin ve benzeri para birimler, Apple Wallet, Alibabaa��nA�n A�ina��in en büyük para fonunu oluAYturmasA�, elektronik para tartA�AYmalarA� ve global dengesizlikler bunun iAYaretleri. YazA�ya A�nce altA�n sistemine deAYinerek baAYlayacaAYA�m. ardından Bretton Woods, sonrasA� ve cari sistemin incelenmesiyle bir sonuca varmaya A�alA�AYacaAYA�m. Bu iyidir AYu kA�tüdür olarak bir tespitim yok. Henüz kaldA�raA�lA� FX seviyesinde olan bizim piyasamA�z aA�A�sA�ndan çok uzun bir yol olsa da gelecek zannedilenden daha yakA�na��

AltA�na dayalA� sistem 1.0- A�lkel dA�nem; AltA�n=Para

Sistem kavram olarak kulaAYa basit gelebilir. AltA�n veya altA�na dayalA� bir kaAYA�t paranA�n kullanA�ldA�AYA� sistem. Ancak detaylar biraz daha karmaAYA�k. A�deal bir sistemde para arzA�nA�n da teknolojik geliAYmeler ve üretim kapasitesindeki artA�AYa oranla artmasA� gerekir. Bu artA�AY yaAYanmadA�AYA� taktirde deflasyon fazla olduAYu taktirde ise enflasyon ortaya A�A�kar. AltA�nA�n günlük hayatta doAYrudan kullanA�ldA�AYA� dayalA� bir sistemde devlet para arzA�nA�n kontrolüne sahip deAYildir. A�rneAYin ABD kA�tasA�nA�n keAYfedilmesi ile bir anda artan AltA�n ve GümüAY arzA� neticesinde Portekiz ve A�spanyaa��da enflasyon patlamA�AYtA�r. Ancak paradaki altA�n oranA�na hakA�m olabilir. AltA�na baz metal eklenmesi yani dea�?basea�? edilmesi.

AltA�na dayalA� bir sistemde arz a�?madenlerin üretim kapasitesinea�? baAYlA� olarak deAYiAYir. Bu durumda sektA�r çok fazla üretirse enflasyon yukarı yA�nde hareketlenecek ancak bir noktada Şirket karA� da azalmaya baAYlayacaAYA�ndan üretim veya yatA�rA�m kA�sA�larak denge saAYlanacaktA�r. Az üretimde ise deflasyon baAY gA�sterecek ve reel anlamda yatA�rA�m ve üretim bir noktada daha karlA� hale geleceAYinden üretim artA�AYA� yaAYanacaktA�r. Ancak günümüzdeki ve hatta 1900’lerin baAYA�ndaki gibi sofistike bir ekonomik yapA� bu kadar dA�ngüsel ve geA� tepki veren bir sisteme baAYlA� olarak A�alA�AYamaz.

ülkeler arasA�ndaki iliAYki de benzer bir AYekilde A�alA�AYacaktA�r. A�in ABDa��ye mal satA�p fazla verdiAYinde altA�n ABDa��den A�ina��e doAYru gidecek ve bir noktada ücretlerin artmasA� ve enflasyona neden olurken ABDa��de tam aksi bir durum yaAYanacaktA�r. Bu noktaya gelindiAYinde A�inli tüketici ucuz ABD malA�nA� veya yatA�rA�m fA�rsatlarA�nA� tercih ederek altA�n akA�AYA�nA� tersine A�evirecektir.

AltA�n sistemi 2.0- Klasik dA�nem 1880-1913

Bank of Amsterdam veya Wisselbanka��A�n gerA�ek anlamda ilk banka olduAYunu daha A�nce detaylarA� ile paylaAYmA�AYtA�m. Metal paranA�n yA�pranmasA�,aAYA�nmasA� veya A�alA�nmasA�na karAYA� A�nlem olarak bir süre sonra a�?kuyumculara�? kullanA�lmaya ve saklama hizmeti vermeye baAYlamA�AYtA�r. ParanA�zA� belli bir saklama hizmeti karAYA�lA�AYA�nda a�?kuyumcuyaa�? teslim ettiAYinizde karAYA�lA�AYA�nda size bir a�?banknotea�? yani altA�nA�nA�zA�n miktarA�nA�/kalitesini belgeleyen bir doküman alA�yorsunuz. Dikkat edin ilk baAYta BankacA�lA�k= Saklama hizmeti. AdA� maalesef tarihe geA�meyen ancak tarihi deAYiAYtiren bir kuyumcu (Wisselbank belki de) sA�radan bir günde kendisine emanet edilen altA�nla kendisinden tahsil edilen altA�nA�n birbirini dengelediAYini ve stoktaki altA�nA�n topyekA�n hareket etmediAYini keAYfettiAYinde ise modern bankacA�lA�AYA�n kapA�sA� aralanA�yor. ArtA�k kuyumcumuz kendisine a�?emanet edilena�? altA�n miktarA�ndan çok daha fazla sayA�da a�?banknotua�? piyasaya sürebilir ve kredi aA�abilir. Azu an itibarA� ile fractional reserve tabir edilen ve hatalA� bir AYekilde hala geA�erli olduAYu düAYünülen bankacA�lA�k sistemine geA�tik.

Avrupaa��dan ABDa��ye geA�iyorum zira en iyi A�rnekler bu bA�lgede geliAYiyor. Bir A�nceki paragrafta hiA� a�?devlet-hükümet-merkez bankasA� vsa�? gibi resmi bir kurum adA� kullanmadA�m. Zira AYu anda a�?serbesta�? bankacA�lA�k dönemindeyiz. Kuyumcumuz veya artA�k resmi adA� ile bankacA�mA�z kendi parasA�nA� (dolar diyelim) a�?basabilira�?. ABDa��de iA� savaAYa kadar, hatta büyük depresyon sA�rasA�nda yeniden, çok sayA�da kurumun bastA�AYA� banknot piyasada dolaAYA�yordu (AAYaAYA�da iki A�rnek var, isterseniz siz de kA�z arkadaAY veya petinizi paraya koyabilirdiniz).

wyndhyamdollar_pittsfielddollar

AltA�nA�nA�zA� darphanede altA�n para haline getirip, bankaya yatA�rdA�AYA�nA�zda elinize bir banknot veriliyordu. BankanA�za güven duyulduAYu sürece bu banknot ekonomik iAYlemlerde kullanA�labiliyordu. Buna ek olarak bir de A�ek uygulamasA� var ki konuyu basit tutmak iA�in deAYinmeyeceAYim. Sadece AYu detay yeterli, A�ek kiAYiye yazA�ldA�AYA� iA�in mevduat yani banknot haline getirilmediAYi sürece günlük iAYlemlerde kullanA�lamaz durumda.

Neticede tam anlamA� ile geliAYmiAY bir altA�n standarttA� AYu AYekilde A�alA�AYA�r: Hükümet kurun altA�n karAYA�lA�AYA�nA� belirler ve bankalarA� tamamen A�zgür bA�rakA�r. Bugün olmazsa olmaz düAYündüAYümüz regülasyonlarA�n, sermaye yeterlilik oranlarA�nA�n ve hatta sermayenin kendisi, minimum rezervlerin hiA� biri yoktur. Tek denetleyici piyasanA�n kendisidir.

Sistem NasA�l A�alA�AYA�yor?

Peki bu kadar A�zgürlükA�ü ve piyasaya dayanan bir mekanizma neden A�alA�AYmadA�. AslA�nda A�alA�AYtA� ve bu sorunun siyasi bir cevabA� da var (Greenspana��A�n Ayn Randa��A�n ekibinde olduAYu sA�rada yazdA�AYA� yazA� ve Bancor iA�in). Ancak o konuya girmeden a�?kabul gA�rmüAYa�? cevap üzerinden gideceAYim. A�ünkü asA�l cevabA�n ne olduAYu önemli deAYil artA�k uygulanabilir bir sistem olmaktan A�A�ktA� AltA�n sistemi. Ama AltA�n A�nemini kaybetmedi ve çok daha yüksek fiyatlar zamanA� geldiAYinde A�nümüzde.

X-Y ve Z adlA� 3 bankamA�z olduAYunu var sayalA�m. Her 3 bankaya da 100 dolarlA�k altA�n yatA�rA�ldA� (Z bankasA�nda 75 dolarA�nA� siz 25 dolarA�nA� da ben yatA�rdA�m) ve karAYA�lA�AYA�nda banknot ihraA� edildi. Para arzA� 300 dolar ve tamamen altA�n. Z bankasA� bir müAYterisine 50 dolarlA�k A�ek yazdA� ve bu müAYteri A�eki X bankasA�na yatA�rdA�. Bu durumda Za��nin aktif ve pasifi 50AYer dolar X a�?in ise 150AYer dolar. Bu 300 dolarlA�k altA�nA�n aynA� anda A�ekilmeyeceAYini var sayan bankalarA�mA�z 100 dolarA� da havadan yaratabilir. Ve bankaya güven olduAYu sürece bu 100 dolarA�n arkasA�nda altA�n varmA�AYA�asA�na iAYlemler yapA�lacaktA�r. Bir A�rnekle gidelim:

Ertesi gün Z bankasA� bir müAYterisine 1000 dolar kredi verdi. BankalarA�n günümüzde nasA�l kredi a�?yarattA�AYA�nA�a�? farklA� ortamlarda çok detaylA� paylaAYmA�AYtA�m. Gerekirse ileride bir blog konusu da olabilir. DeAYiAYik bir durum o tarihte de yok. Aksine inananlar hayali ve pembe bir dünyada yaAYA�yor. BankanA�n varlA�klarA� 50 dolarlA�k altA�n ve 1000 dolarlA�k kredi ile 1050 dolarlA�k A�ek ve mevduattan oluAYuyor. Klasik anlamda bankanA�n a�?rezervia�? ne kadar sorusunun cevabA� 50 dolar olmalA�. AynA� gün siz kapA�dan girdiniz ve 75 dolarlA�k altA�nA�nA�zA� almak veya karAYA�lA�AYA�nda bir A�ek istediniz ve A�eki Y bankasA�na gA�türdünüz. BOOM! BankamA�z batA�k. Ortada bir lender of last resort yani likidite saAYlayacak Merkez BankasA� yapA�sA� da yok. EAYer koAYarak kahveye girip a�?Beyler aAYaAYA� mahalledeki bankadan altA�nA�mA� A�ekemedima�? diye baAYA�rA�rsanA�z ve herkes altA�nA�nA� A�ekmeye koAYarsa sadece saklamacA� olarak deAYil kredi veren bir banka olarak da A�alA�AYan tüm bankalar iflas edecek. Arada bir 1907 misali J.P. Morgan A�A�kmaz ise.

Alternatif senaryoya bakalA�m: Bankaya gidip altA�nA�nA�zA� istemediniz. Kredi sonucunda oluAYan mevduat veya banknot da hiA� bir zaman altA�n talebine dA�nüAYecek noktaya gitmedi. Sistem iAYler halde devam edecek…

AAYaAYA�daki grafiklerde 1885 ve klasik sistemin sona erdiAYi 1913 tarihlerinde para arzA�nA�n oluAYumunu görüyorsunuz. 300 dolarlA�k AltA�nA�mA�z son derece ufak bir kA�smA�. AltA�n=Para deAYil artA�k.

Para arzA� 1885_1913

Tek sorun banka panikleri de deAYil üstelik. X-Y ve Z bankalarA�mA�z iAYler iyi gittiAYi iA�in ve hiA�bir maliyetleri olmadA�AYA�ndan ekonomi canlA� olduAYundan a�?düAYüka�? faizlerle kredi aA�A�yor. A�AYler yukarA�daki A�rnekte olduAYu gibi bozulduAYunda ise AltA�n yani rezerv bulmak iA�in a�?yükseka�? faiz veriyor. Oysa iAYler kA�tüye gittiAYinde piyasada faizler düAYmeli,iyiye gittiAYinde ise yükselmeli. A�deal koAYularda enflasyon yükseldiAYinde yatA�rA�mcA�lar altA�nlarA�nA� A�ekmeli ve faizler yukarı gitmeli. Ancak bu zamanA�nda yapA�lmadA�AYA� taktirde sistem altA�nA�n bir anda A�ekilmesine dayanamayarak a�?bankacA�lA�k panikleria�? yaAYA�yor. Yani sistem stabil deAYil.

YarA�n da kendisinden bahsedeceAYim Triffin konuyu çok net aA�A�klA�yor:
a�?[the] reconciliation of high rates of economic growth with exchange-rate and gold-price stability [in the 19th century] was made possible a�� by the rapid growth and proper management of bank money, and could hardly have been achieved under the purely, or predominantly, metallic systems of money creation characteristic of the previous centuries. Finally, the term a�?gold standarda�� could hardly be applied to the period as a whole, in view of the overwhelming dominance of silver during its first decades, and of bank money during the latter ones. All in all, the nineteenth century could be far more accurately described as the century of an emerging and growing credit-money standard, and of the euthanasia of gold and silver moneys, rather than as the century of the gold standard.a�? (Triffin 1985: 153).

AltA�n Sistemi 3.0- Merkez BankalA� Standart

FEDa��in 1913 yA�lA�nda hangi koAYullarla, hangi grubun ne tür itirazlarA� olduAYunu 100. yıl mailimde detaylandA�rmA�AYtA�m. DoAYrudan FEDa��li altA�n sisteminin nasA�l A�alA�AYtA�AYA�na geA�elim. AltA�nA�nA�zA� yine X-Y-Z bankalarA�na gA�türüyorsunuz ve onlar da alA�p FEDa��e gA�türüyor (aslA�nda siz de doAYrudan FEDa��e gA�türebilirsiniz). KarAYA�lA�AYA�nda FED banknotlarA� teslim ediyor. Azu anda sA�nA�rsA�z banknot yaratma yetkisi FEDa��de artA�k. SA�nA�rsA�z kelimesinin altA�nA� A�zellikle A�izdim zira bu sistemde FED elindeki altA�n stoku ile sA�nA�rlA�dA�r gibi hatalA� bir gA�rüAY de var. FED aA�A�sA�ndan gA�zetmesi gereken iki AYey A�demeler dengesi ve piyasada var olan güven. Bunlarda sorun yoksa istediAYi kadar para basabilir teorik olarak.

FED aynA� zamanda bankalara da rezerv tutma mecburiyeti getiriyor. A�nceki sistemde bA�yle bir mecburiyet yoktu hatA�rlarsanA�z. Bunu getirme nedeni aslA�nda panikleri engellemek deAYil, kredi arzA�nA� kontrol altA�nda tutma. Rezervi yükselttikA�e kredi arzA�nA� daraltabilir (tekrarlA�yorum sistem artA�k bA�yle deAYil). 50% rezerv kuralA� getirdiAYinde yukarA�daki A�rneAYe gA�re 5000 dolar rezerv tutulmasA� gerekecek. FED APA�a��ler ve rezerv kuralA� ile artA�k faizleri ve kredi miktarA�nA� kontrol edebilir. AynA� zamanda sistem krize girdiAYinde sA�nA�rsA�z likidite verebilir. Ancak FEDa��in tuttuAYu altA�ndan daha büyük bir altA�n talebi ortaya A�A�karsa yine panik yaAYanacak. AslA�nda enflasyonu kontrol altA�nda tutan da bu. Azayet FED olan para talebinden fazlasA�nA� basarsa veya insanlar bunu düAYünürse altA�n talep edecek.

AltA�n StandardA� Sonra Eriyor

GerA�ek anlamda altA�n standardA�nA�n en önemli kurallarA�ndan biri istediAYinizde elinizdeki kaAYA�t parayA� verip altA�n alabilmenizdir. Bu anlamda AltA�n standardA� Bretton Woods yani Nixon AYoku ile deAYil FDRa��A�n büyük depresyon sA�rasA�nda uygulamaya koyduAYu executive order 6102 ile (daha A�nce paylaAYtA�ma��) sona ermiAYtir. Daha sonraki dA�nemde devletler hariA� kimse dolarA�nA� altA�na A�eviremedia�� Yani Bretton Woods gerA�ek anlamda altA�n standardA� sayA�lmaz.

Sistem NasA�l A�alA�AYA�yor-2: Bretton Woods-Triffin DilemasA�-DolarA�n Rezerv Para Birimi olmasA� hakkA�nda ABD ne hissediyor ve gelecek.(+kullandA�AYA�m kaynaklar)

Azant Manukyan

Müdür | Uluslararası Piyasalar Hisse Senetleri ve Türev

Bir Cevap Yazın