Carney, Robotlar, İsyan ve İyimserlik

Önceki yıllarda İş Yatırım Blog’da Kapitalizmin Krizi Üzerine-1 ve Kapitalizmin Krizi Üzerine-2 Hayek ve Özep Para başlıkları altında kriz sonrası dönemde içinde bulunduğumuz sistemin sorunları ve gelişmeler üzerine yazmıştım. Üzerinden yaklaşık 5 yıl geçtikten sonra BOE başkanı Carney’in gelişen teknoloji sonucunda oluşacak işsizliğin Marxizm’in yükselişine yol açabileceği yorumunu okuyunca bir ekleme daha yapmak istedim, tabii Ahmet’in blog yazısı taleplerini de savuşturmayı hedefliyorum. Özellikle ilk yazıyı okuyarak kısa bir tazeleme faydalı olabilir.

Carney’in işsizlik ile ilgili görüşlerinin sadece bir bölümü mü yoksa tamamı mı habere konu oldu bilemiyorum. Ve elbette Carney konuya benden çok daha fazla hakimdir. Kısa vadede işsizlik ile kaygılar çok yerinde ve zaten herkesten duyduğumuz bir konu. Hatta sık sık kullanılan çarpıcı bir örnek var: Yakında ışıkların hep kapalı olduğu ve sadece robotların çalıştığı bir fabrikada sadece 2 canlı kalacak. Bir insan ve bir bekçi köpeği. İnsan köpeği beslemek için köpek ise insanın robotlara dokunmasını engellemek için. Carney’in belirttiği gibi End. Devrimine çok benzer noktalarla karşı karşıyayız. Hatta daha “tehlikeli” diyebileceğimiz detaylar da var. Örneğin o tarihlerde nüfus kırsaldan şehirlere göç etmek zorunda kalırken şimdi doğrudan şehirlerde patlayacak bir işsizlik tehlikesinden bahsediyoruz. O tarihlerde en bilinen sosyal hareketlerden bir tanesi Ludditler olmuş ve “makinelere” saldırmak yolu ile tepkilerini ortaya koymuşlardı. Lewis eğrisinin ne anlattığını ilk yazıda paylaşmıştım, işlerin neden Marx’ın düşündüğü gibi gitmediğini kısmen açıklar. Aşağıdaki tabloda absolut fakirlik içinde yaşayan kesimin dünya nüfusu içindeki payını görüyorsunuz.

Evet gelir dağılımı 1980’lerden sonra bir kez daha rekor seviyede bozulmuş durumda. Ancak asgari şartlarda bir düzelme yaşandığı görülüyor.

Peki bu “iyileşme” nasıl sağlanmış olabilir? Aslında insanlık tarihine baktığımızda normun “fakirlik” olduğunu görüyoruz. Öyle ki End. Devrimine kadar global GDP’nin son derece düşük ve yatay olduğu söylenebilir. Ancak End. Devrimi ile beraber 2. Tabloda gördüğünüz değişiklik yaşanıyor ve hızla büyümeye geçiyoruz.

Bazı akademisyenlerin bu gelişmeyi insanlık tarihinde bir defalık bir gelişme olarak gördüklerini detaylı olarak paylamıştım. Prof. Gordon bir daha hiçbir zaman “evimize su ve elektrik” bağlanınca yaşananların yaşanmayacağını, temel buluşlar (uçak vs) geliştirilse bile ilk anda getirdiği zıplamanın tekrar etmeyeceğini iddia ediyor (1.link). Son 10 yılda bir turlu gelmek bilmeyen verimlilik artışı da bunun bir işareti olabilir.

Konuya tekrar dönersek, robotlar ve AI’ın yaygınlaşması ile büyük bir işsizlik dalgası ve ardından yeniden sosyal bir kaos yaşanabilir mi? Tablo-3’te imalatın (ve diğer sektörlerin) global seyrini görüyorsunuz.

İmalat zaten kaybedilmiş bir savaş. Tehlike hizmet sektöründe hızlı bir istihdam daralması. Ve bu kaos Carney’in bahsettiği gibi Marxist akımların kuvvetlenmesine neden olabilir mi? Popüler senaryo geniş çaplı işsizlik olmasına rağmen aslında tam bir konsensüs da söz konusu değil. Örneğin Oxford’dan Carl Frey ve Michael Osborne yeni teknolojilere kaptırılacak ABD istihdamını 47% verirken OECD’nin yeni çıkan bir raporu : https://www.oecd-ilibrary.org/fr/employment/automation-skills-use-and-training_2e2f4eea-en  14% olarak veriyor. İki yaklaşım arasında bu net fark neden söz konusu raporu okuyarak anlayabilirsiniz Kötü senaryo üzerinden az sayıda çözüm üretmeye çalışan görüşleri duymuş olmalısınız (genel tavsiye: eğitim şart!). Gates robotlara vergi önerisinde bulunurken diğer bir fikir de universal basic income , ki İsviçre’de bir referandumla ret edildi: http://www.bbc.com/news/world-europe-36454060

Her zaman olduğu gibi konu yazdıkça dallanıyor:

1- Hiçbir ekonomik gelişme sosyal tarafı olmadan olmaz. Bu da bizi Carney’in konuşması kapsamındaüretici güçler” konusuna getirir. Yeni üretici güçler sağlamak için insanlar da üretim biçimlerini değiştirir. Bu değişim toplumsal ilişkilerin de değişmesine neden olur. “Yel değirmeni size feodal beyli toplumu verir; buharlı değirmen ise, sınai kapitalist toplumu“.

2- Bu durumda “robotlar veya AI” bazlı bir üretim tabanına bakılıyorsa cari toplum yapısı aynı kalacakmış gibi yorum yapmak hatalı olur.

3- İlginç bir şekilde, veya sanılanın aksine, Marx “development of productive forces…is an absolutely necessary practical premise  because without it want is merely made general, and with destitution the struggle for necessities and all the old filthy business would necessarily be reproduced.” der. Bu nedenle aslında beklentisi de Rusya değil İngiltere’de bir komünist sistemin oluşmasıydı. Robotlara bu gözle bakarsanız Carney’in düşündüğü şekilde değil ama yine aynı noktaya götürecek toplumsal değişikliğe neden olacağı söylenebilir.

4- Robotlar “artı değer” üretebilir mi? Ve genel korku haklı ise oluşacak olan işsizlik nedeni ile daralacak tüketim ortamında sistem bir kez daha kendini hırpalamaya başlamaz mı? Bu soru da bizi 1. maddeye götürür.

Kim bilir, belki biz robotlar ve Skynet’ten tir tir titrerken Keynes’in bizler için yazdığı ama tutturamadığı öngörüleri bu kez bizlerin torunları için geçerli olur: http://www.econ.yale.edu/smith/econ116a/keynes1.pdf Tüm bu değişimlerin üst üste gelmesi nedeni ile çok ilginç bir dönem yaşamamız kaçınılmaz.
Şant Manukyan

Müdür | Uluslararası Piyasalar Hisse Senedi ve Türev

Şant Manukyan hakkında

İstanbul Üniversitesi İngilizce İşletme bölümünde lisans eğitimi alan Şant Manukyan, yüksek lisans programını da Cornell Üniversitesi MBA dalında tamamladı. 2002 yılında İş Yatırım Uluslararası Piyasalar bölümünde göreve başlamış, 2007 yılında Uluslararası Piyasalar Müdür Yardımcısı görevine getirilmiştir. Global Stratejist olan Şant Manukyan, Kasım 2012 itibariyle de Uluslararası Piyasalar Müdürü konumunda görevine devam etmektedir. Global ekonomik durumun yatırımcılara yansıtılarak yabancı hisse senedi, foreks ve emtia stratejilerinin belirlenmesinden ve bu stratejilere yönelik yatırımcı tavsiyeleri oluşturulmasından sorumludur.
Bu yazı Uluslararası Piyasalar kategorisine gönderilmiş. Kalıcı bağlantıyı yer imlerinize ekleyin.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir